Vua Lê Thánh Tông, thánh nhân của người Việt, ác quỷ của người Chàm

Nếu bạn là người yêu sử Việt Nam, quan tâm đến lịch sử nước nhà, hay nói một cách ngắn gọn, bạn là người yêu nước, hẳn bạn sẽ rất ngưỡng mộ và tôn sùng đức vua Lê Thánh Tông, vị minh quân tài giỏi nhất trong tất cả các triều đại Việt Nam tự cổ chí kim. Trước nay chưa từng có, và có lẽ trong tương lai cũng khó có thể có.

Dưới triều đại vua Lê Thánh Tông, dân tộc Việt phát tiết hết được tinh hoa của mình, phát triển đến một giai đoạn rực rỡ, trở thành một đế quốc lớn ở khu vực, đủ sức khiến cho Tung của(tàu) phải "vỡ mật" mỗi khi có va chạm ở vùng biên giới, và phải câm họng mỗi khi Đại Việt tự ý đưa thêm một lãnh thổ khác vào danh sách chư hầu(phải cống nạp theo chu kỳ cho Đại Việt). Theo các sử gia, so với lịch sử châu Âu trong cùng thời kỳ, thì dưới thời vua Lê Thánh Tông, Đại Việt đã bỏ khá xa sự phát triển của các quốc gia trên châu lục này về mọi mặt, kể cả văn hoá, kinh tế, và quân sự chính trị.
Mèo9x nói vậy để các bạn thấy rõ được thời kỳ hoàng kim rực rỡ của nước Việt ta dưới thời Lê Thánh Tông, một triều đại đã để lại dư âm cho đến tận bây giờ.
Đến đây, nếu bạn là một người con Đại Việt, hẳn bạn sẽ tự hào biết bao khi đất nước mình có một đấng minh quân như vậy, và chắc chắn bạn sẽ cảm thấy ngưỡng mộ, tôn sùng đức vua Lê Thánh Tông, một danh nhân của người Việt.
Tuy nhiên, sự việc nào cũng có nhiều Góc Nhìn khác nhau. Hạnh phúc của người này là bất hạnh của người khác, niềm vui của tôi có thể là nỗi buồn của bạn.... Ở đây, Mèo9x muốn nhắc đến một dân tộc phải chịu rất nhiều bất hạnh trong quá trình nam tiến của dân tộc Việt ta và đặc biệt suy kiệt dưới thời vua Lê Thánh Tông: Chiêm Thành(Chàm).

Vậy thì Chiêm Thành là dân tộc nào, người Chiêm là những người thế nào?

Về điểm này, thật đáng buồn bởi vì theo Mèo9x quan sát thấy, người Việt ta hiện nay thuộc sử Tàu hơn sử Việt, hiểu rõ cổ tục của Tàu hơn của Việt. Không thể trách người dân được, bởi vì, như các bạn có thể thấy, ngay cả những kênh tuyên truyền lớn của nhà nước như đài truyền hình và báo chí, cũng nhắc đến sử và truyện tàu nhiều hơn truyện Việt, sử Việt. Mở Tivi ra vào thời điểm bất kỳ, 10 kênh thì tối thiểu có 2 kênh chiếu phim tàu. Cá biệt có những thời điểm hầu hết các đài truyền hình đều chiếu phim tàu. Lúc nào cũng thấy Càn Long và đồng bọn đi lại trên màn hình, rồi Bao Công với triều đại nhà Tống dài đến mấy trăm tập... Cả năm, may ra được vài ngày quốc khánh, gpmn... là có chiếu mấy bộ phim trắng đen có liên quan đến sử Việt, nhưng cũng chỉ là vài ngày lịch sử cận đại liên quan chủ yếu đến thời kỳ chiến tranh nam bắc. Những bộ phim này, từ thời ông nội của Mèo9x còn đi học cũng đã xem, và đến giờ cũng chỉ có vậy, tức là đài truyền hình "nhai đi nhai lại như bò nhai rơm" vài ba bộ phim đựơc cho là "đẳng cấp", "sống mãi với thời gian" hết năm này qua năm khác.
Ra quán net, bạn có thể thấy nhan nhản những người chơi các game "thiên long bát bộ", "võ lâm truyền kỳ"... là những game phong cách tàu nặng. Cũng còn may là trong diễn đàn zing, diễn đàn con của nhà phát hành những game tàu hạng nặng nói trên, và cũng là con đẻ của tàu, những từ như "Trung Quốc", "hs", "Ts" bị coi là từ tục tĩu, bệnh hoạn, trái thuần phong mỹ tục và bị chặn(khi thành viên viết những chữ như vậy sẽ bị biến thành dấu "*****" vô nghĩa), có lẽ điều này phần nào sẽ giảm bớt được mức độ "hiểu biết" của giới trẻ về tàu chăng?

Trở lại chuyện Chiêm Thành. Người Chiêm hiện cũng là người Việt, cũng sống dưới mảnh đất hình chữ S. Theo chính sách của nhà nước hiện nay, thì tất cả các dân tộc anh em sống trên mảnh đất Việt Nam đều là 1, vì vậy, ko có lý do gì để chúng ta bỏ qua lịch sử của người anh em này.

Theo hiểu biết của Mèo9x, thì người Việt mình đa số đều cho rằng nước Chiêm Thành trước kia là vùng Bình Thuận của VN ngày nay, do vua Anh Tông gả công chúa Huyền Trân cho vua Chiêm, vì vậy vua Chiêm tự nguyện xác nhập nước Chiêm vào lãnh thổ Việt Nam. Bạn có thể làm một nhà sử học cười đứt ruột mà chết nếu bạn kể với người ta cái kiến thức kỳ quặc ấy đấy.

Mèo9x chỉ lấy một ví dụ đơn giản thế này thôi nhé. Nếu Việt Nam bị tàu thôn tính, người tàu cũng sẽ tuyên truyền rằng người Việt Nam tự nguyện muốn xác nhập lãnh thổ vào với "Đại lục", rằng trước đến nay VN và tàu khựa ko hề có chiến tranh, họ cũng sẽ đưa ra một cái lý do nào đấy, đại loại kiểu vua tàu gả con gái cho vua Việt, vua Việt tự nguyện dâng đất cho tàu. Đấy là một luận điệu rất hài hước và lố bịch. Lịch sử, tiếc thay, lại luôn nằm trong tay kẻ chiến thắng.

Chiêm Thành đã từng là một quốc gia rộng lớn(bao gồm hầu hết miền trung Việt bây giờ) có lịch sử khá lâu đời và cũng đã từng có những danh tướng như Chế Bồng Nga, nổi lên ở thời kỳ mạt Trần, với thành tích nhiều lần ra vào Đại Việt như chỗ không người.

Chúng ta biết yêu đất nước Việt Nam và căm thù súc vật tàu, vậy thì chúng ta cũng nên lắng nghe và thông cảm khi người Chàm yêu nước Chàm và gọi vua Lê Thánh Tông là ác quỷ.

Vậy thì đức vua của chúng ta đã làm gì để dân Chiêm căm thù đến vậy?

"...Năm 1471, vua Lê Thánh Tông đem một đoàn thủy, lục quân hùng mạnh sang đánh Chăm Pa(tức Chiêm Thành-GN). Sau khi chiếm được, Lê Thánh Tông ra lệnh phá hủy thành Đồ Bàn(kinh đô của Chiêm Thành lúc đó, là tỉnh Bình Định ngày nay-Gn), giết hơn bốn chục ngàn quân Chăm Pa và bắt đưa về Thăng Long hơn ba chục ngàn tù binh...".

Đọc những con số ghê rợn đó, chúng ta có thể hiểu được phần nào nỗi bất mãn của người Chàm đối với vua Lê Thánh Tông. Mèo9x rất mong các bạn có thái độ thật khách quan và đứng đắn đối với những người anh em này của chúng ta. Lịch sử là lịch sử, nó ko phải là công cụ tuyên truyền của kẻ mạnh, nó phải khách quan thì mới có ý nghĩa. Nếu ko, thì thà chúng ta đọc những tác phẩm sáng tác còn hơn.

Nếu có dịp đọc hết sử Việt Nam, bạn sẽ thấy rằng, người Việt ta rất hiếu chiến và dũng mãnh phi thường, không hề "hiền lành" như lâu nay sách vở vẫn thường nói. Từ sự kiện vua Lê Thánh Tông(cũng như rất nhiều triều đại Việt Nam khác) tàn sát người Chàm, đến việc Lý Thường Kiệt làm cỏ hơn 100.000 người tàu khựa cùng san phẳng thành trì của họ ngay trong đất Tàu và nhiều sự kiện khác, chúng ta có thể nhận ra điều đó.

Góc Nhìn

Sau đây, mời các bạn tìm hiểu về vua Lê Thánh Tông, tài liệu Mèo9x sưu tầm từ wikipedia:




Lê Thánh Tông



Hoàng đế Lê Thánh Tông ( 20 tháng 7 năm Nhâm Tuất 1442 – 30 tháng 1 năm Đinh Tỵ 1497), húy Lê Tư Thành , còn có húy khác là Lê Hạo, là vị vua thứ năm thời Lê sơ và là con thứ 4 của vua Lê Thái Tông và bà tiệp dư Ngô Thị Ngọc Dao. Trong lúc trị vì, ông đã đưa ra nhiều cải cách trong hệ thống quân sự, hành chính, kinh tế, giáo dục và luật pháp. Ông cũng đã mở mang bờ cõi nước Đại Việt bằng cách đánh chiếm thủ đô của nước Chiêm Thành, sát nhập một phần lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt; đồng thời có cuộc hành quân về phía Tây đất nước. Ông trị vì từ năm 1460 đến 1497 và được nhiều nhà sử học đánh giá là một trong những vị vua tài ba trong lịch sử Việt Nam. Ông cũng được coi là nhà văn hóa và là người coi trọng người hiền tài. Thụy hiệu do vua Lê Hiến Tông đặt là Sùng Thiên Quảng Vận Cao Minh Quang Chính Chí Đức Đại Công Thánh Văn Thần Vũ Đạt Hiếu Thuần Hoàng Đế.

Lên ngôi

Khi bà tiệp dư Ngô Thị Ngọc Dao có thai Lê Tư Thành, bà đã bị bà phi Nguyễn Thị Anh mưu hại. Nguyễn TrãiNguyễn Thị Lộ đã cứu giúp Ngọc Dao và đưa đi lánh nạn. Lê Tư Thành được sinh ra ngày 20 tháng 7 năm Nhâm Tuất 1442, ở chùa Huy Văn (ngày nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội). và người thứ thiếp là
Lê Tư Thành vốn không phải là người sẽ kế vị, theo chính danh. Từ nhỏ, ông được giáo dục ở Quốc Tử Giám, giống như người anh cùng cha khác mẹ là Lê Nhân Tông (Lê Bang Cơ - con bà Nguyễn Thị Anh) đang làm vua Đại Việt.
Năm 1459, người anh cả cùng cha khác mẹ của Nhân Tông là Lê Nghi Dân tiến hành đảo chính và giết Lê Nhân Tông lên ngôi. Tư Thành không bị vua anh sát hại trong vụ này mà được cải phong làm Cung vương.
Chín tháng sau, một cuộc đảo chính thứ hai do Nguyễn Xí và Đinh Liệt cầm đầu đã giết chết Lê Nghi Dân. Nguyễn Xí và Định Liệt là hai tướng thân cận của Lê Lợi vẫn còn sống sót sau các biến cố chính trị kể từ khi Lê Lợi chết. Ban đầu, các đại thần định mời anh thứ 2 của Tư Thành là Lê Khắc Xương (em Nghi Dân, anh Bang Cơ) lên ngôi nhưng Khắc Xương từ chối không muốn nhận ngôi báu. Họ đề nghị Lê Tư Thành ra làm vua và ông đã chấp thuận.
Ngày 8 tháng 6, năm Canh Thìn 1460, Lê Tư Thành lên ngôi, lấy niên hiệu là Quang Thuận. Năm đó, Hoàng đếNguyễn Xí và Đinh Liệt vào các chức quan cao nhất của triều đình, nắm giữ binh quyền. mới 18 tuổi. Ông chỉ định

Cải cách

Quân sự

Lê Thánh Tông ra sắc chỉ đầu tiên là chỉnh đốn lại quân đội, đôn đốc và thực hiện các bước để tăng cường các khả năng chiến đấu của các vệ quân năm đạo. Ông thường thân chinh đi tuần phòng ở các vùng biên ải xa xôi cùng với binh lính và là tấm gương tốt cho các quan phụ trách võ bị. Dấu tích trong một lần tuần tra tại khu vực cửa biển và vùng biển Hạ Long là một bài thơ đề trên vách núi đá mà sau này dân Đại Việt gọi tên là núi Bài Thơ ở thành phố Hạ Long ngày nay.
Việc canh phòng và khuyến khích các quan lại ở biên cương thường cảnh giác với các âm mưu xâm nhập và xử lý kịp thời các sự việc lãnh thổ với bên ngoài ở thời ông là rất chặt chẽ và cẩn thận nên triều đình nhà Minh rất tôn trọng và có phần e ngại. Trong sử Việt còn nhắc đến việc Lê Thánh Tông ra sắc chỉ phải cảnh giác với lực lượng nội gián là các gia nô người Ngô (số người nhà Minh tự nguyện xin được ở lại sau khi bị bắt làm tù binh trong cuộc chiến trước đây của Lê Lợi).
Theo các sử gia, thì vũ khí quân sự dưới thời Lê Thánh Tông đã có những tiến bộ vượt bậc, do tiếp thu các kỹ thuật chế tạo súng hỏa công cá nhân từ phương Tây và với số vũ khí thu được trước đây trong cuộc kháng chiến với nhà Minh, kết hợp kỹ thuật vũ khí của Đại Việt thời nhà Hồ đã tạo thành một bộ vũ khí đa dạng và hùng mạnh
Lê Thánh Tông rất chú ý đến việc tích trữ lương thảo ở các vùng biên cương để sử dụng cho quân lương khi cần thiết. Một nghệ thuật làm lương khô thời Lê Thánh Tông được sử sách ghi lại là một kỹ thuật đặc biệt của Đại Việt, đó là đồ (hấp) thóc chín và sấy khô. Loại lương khô này có thể cất giữ vài năm không bị mất phẩm chất và rất tiện cho việc vận chuyển và sử dụng trong chiến tranh, đặc biệt là dùng cho quân đội viễn chinh.
Lê Thánh Tông cải tổ quân đội mạnh mẽ về mặt tổ chức, trước đó quân đội chia làm 5 đạo vệ quân, nay đổi làm 5 phủ đô đốc. Mỗi phủ có vệ, sở. Bên cạnh còn có 2 đạo nội, ngoại, gồm nhiều ti, vệ. Ngoài tổ chức quân thường trực, Lê Thánh Tông còn chú ý lực lượng quân dự bị ở các địa phương. 43 điều quân chính là luật quân đội Lê Thánh Tông ban hành cho thấy kỷ luật quân đội của ông rất nghiêm ngặt, có sức chiến đấu cao.

Hành chính

3.jpg picture by vualethanhtong

Rồng đá Điện Kính Thiên được xây thời Lê Thánh Tông
Lên nắm triều chính, Lê Thánh Tông nhanh chóng chấm dứt tình trạng chia rẽ của triều đình. Ông làm việc không biết mệt mỏi, làm gương cho các quan lại. Lê Thánh Tông khẩn trương tổ chức củng cố và xây dựng nền hành chính Đại Việt mạnh mẽ, táo bạo.
Nhà nước phong kiến tập quyền qua các đời từ nhà Trần chỉ có 4 bộ: Hình, Lại, Binh, Hộ. Đời vua Lê Lợi chỉ có 3 bộ: Lại, Lễ, Dân (tức Hộ Bộ). Lê Thánh Tông tổ chức thành sáu bộ:
  • Lại Bộ: Trông coi việc tuyển bổ, thăng thưởng và thăng quan tước;
  • Lễ Bộ: Trông coi việc đặt và tiến hành các nghi lễ, tiệc yến, học hành thi cử, đúc ấn tín, cắt giữ người coi giữ đình, chùa, miếu mạo;
  • Hộ Bộ: Trông coi công việc ruộng đất, tài chính, hộ khẩu, tô thuế kho tàng, thóc tiền và lương, bổng của quan, binh;
  • Binh Bộ: Trông coi việc binh chính, đặt quan trấn thủ nơi biên cảnh, tổ chức việc giữ gìn các nơi hiểm yếu và ứng phó các việc khẩn cấp;
  • Hình Bộ: Trông coi việc thi hành luật, lệnh, hành pháp, xét lại các việc tù, đày, kiện cáo;
  • Công bộ: Trông coi việc xây dựng, sửa chữa cầu đường, cung điện thành trì và quản đốc thợ thuyền.
Về cơ cấu chính quyền các cấp, ông đã tiến hành xóa bỏ hệ thống tổ chức hành chính cũ thời Lê Lợi từ 5 đạo đổi thành 13 đạo (thừa tuyên).
Dưới thời Lê Thánh Tông, các quan chỉ được làm việc tối đa đến tuổi 65 và ông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho các gia đình có công - công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người có tài và đức.
Các bộ luật về hành chính cũng được soạn nhiều và đủ trong thời kỳ ông trị vì. Ông làm gương cho nhân dân Đai Việt về tính nghiêm minh của pháp luật không kể ai, bằng câu chỉ dụ: "Pháp luật là phép công của nhà nước, ta cùng các ngươi đều phải theo".

Kinh tế

4.jpg picture by vualethanhtong
Đồ sứ thời Lê sơ với men lam trang trí rồng phượng
Lê Thánh Tông còn đặc biệt quan tâm các chính sách nhằm phát triển kinh tế như, sửa đổi luật thuế khóa, điền địa, khuyến khích nông nghiệp, mở đồn điền.
Những nỗ lực nhằm xây dựng phát triển Đại Việt của Lê Thánh Tông đã được kiểm chứng qua các bài chiếu, chỉ dụ do ông trực tiếp chấp bút và ban bố, như Chiếu khuyến nông, Chiếu lập đồn điền, Chiếu định quan chế...
Các ngành nghề thủ công nghiệp và xây dựng dưới thời trị vì của Lê Thánh Tông cũng phát triển rực rỡ. Nghề in và làm giấy ở Đại Việt đạt một trình độ cao của thế giới thời bấy giờ. Số lượng sách in thời này khá đồ sộ. Đặc biệt nhất thời kỳ này là thành tựu trong công nghệ chế tạo vũ khí và đồ sắt chiếm ưu thế. Đồ gốm, sứ thời Lê sơđồ gốm Lê sơ cũng rất phong phú. phát triển đạt được độ tinh xảo và hoa văn đẹp. Việc giao thương buôn bán đã chắp cánh cho đồ gốm thời này đi xa và hiện nay bộ sư tập về
Thương mại và giao dịch buôn bán với các lân bang phát triển mạnh, cùng với bước chân viến chinh xa xôi của đội quân đế chế Đại Việt. Để tạo thuận tiên cho việc mua bán Lê Thánh Tông đã từng khuyến dụ các quan rằng: Trong dân gian hễ có dân là có chợ để lưu thông hàng hoá, mở đường giao dịch cho dân. Các xã chưa có chợ có thể lập thêm chợ mới. Những ngày họp chợ mới không được trùng hay trước ngày họp chợ cũ để tránh tình trạng tranh giành khách hàng của nhau. Có thể dưới thời Lê Thánh Tông các chợ được mở mang nhiều.
Chính nhờ sự quan tâm đến việc phát triển thương nghiệp nên nền nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ. Các nghề thủ công như: Dệt lụa, ươm tơ, dệt vải, nghề mộc, nghề chạm, nghề đúc đồng cũng phát triển. Kinh đô Thăng Long 36 phố phường sầm uất, nhộn nhịp tồn tại phát triển đến tận ngày nay. Phường Yên Thái làm giấy, Phường Nghi Tàm dệt vải lụa, Phường Hà Tân nung vôi, Phường Hàng Đào nhuộm điều, Phường Ngũ Xá đúc đồng, Phường gạch và gốm sứ Bát Tràng và nhiều phường khác nữa...

Giáo dục

2.jpg picture by vualethanhtong

Hoàng đế Lê Thánh Tông khởi xướng và cho lập Bia tiến sỹ lần đầu tiên ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám vào năm 1484
Cùng với việc xây dựng thiết chế mới, Lê Thánh Tông đẩy mạnh phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài. Ngoài Hàn lâm viện, Quốc sử viện, nhà Thái học, Quốc Tử Giám là những cơ quan văn hóa, giáo dục lớn, Lê Thánh Tông còn cho xây kho bí thư chứa sách, đặc biệt đã sáng lập Hội Tao Đàn bao gồm những nhà văn hóa có tiếng đương thời mà Lê Thánh Tông là Tao Đàn chủ soái.
Dưới thời ông, việc thi cử và học tập thường xuyên và rất nhiều tiến sĩ và trạng nguyên đỗ đạt và thành danh. Ông khởi xướng lập bia Tiến sĩ và tiến hành cho dựng để ghi danh, tôn vinh những người tài và đức của dân tộc Đại Việt ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám và các thế hệ, các triều đình sau này tiếp tục bổ sung thêm các tấm bia vinh danh mới.
Đặc biệt ông rất tích cực trong cải tổ giáo dục, có những chính sách mới về thi cử và tránh gian lận trong thi cử. Nhiều lần ông đích thân chấm bài làm và khảo lại các bài thi có nghi ngờ.

Tôn giáo

Dưới thời Lê Sơ nói chung, và trong thời trị vì Lê Thánh Tông nói riêng, Phật giáo bị đẩy lui xuống sinh hoạt ở các làng xã, trong khi đó Nho giáo lại được coi trọng và lên ngôi, đặc biệt là khu vực triều đình và giới nho học. Đó là đặc điểm chính của thời kỳ này. Mặt khác do trước đó chịu sự tận diệt của nhà Minh nên nhiều chùa chiền, cung điện và các phật tử phát triển rực rỡ ở các triều đại nhà Lý, nhà Trần đã bị xóa bỏ.
Nho giáo cũng đóng góp một cách đáng kể vào tín ngưỡng và cách xây dựng một nhà nước phong kiến tập quyền vững chắc và phát triển.
Cũng cần phải kể đến một số tôn giáo khác có điều kiện du nhập vào Đại Việt thời kỳ sau khi Lê Thánh Tông sát nhập lãnh thổ Chăm Pa vào Đại Việt cũng góp phần làm phong phú thêm các loại hình tôn giáo đa dạng sau này của Việt Nam. Với chính sách cai trị của Lê Thánh Tông, sự xung đột giữa các cư dân Chăm và Việt, như xung đột tôn giáo, rất ít xảy ra trầm trọng.

Luật pháp

Bộ Quốc triều hình luật của nhà Hậu Lê đã được hoàn thiện trong thời Lê Thánh Tông, nên còn được gọi là Luật Hồng Đức. Với bộ luật này, Đại Việt đã hình thành một nhà nước pháp quyền sơ khởi và thuộc loại sớm trên thế giới.
Lê Thánh Tông đã lấy những quan điểm của nho giáo làm hệ tư tưởng, chỉ đạo việc biên soạn, ban hành luật pháp, nhằm thể chế hoá một nhà nước phong kiến Đại Việt, với truyền thống nhân nghĩa, lấy dân làm gốc.
Bộ luật Hồng Đức được lưu lại đến ngày nay bao gồm 13 chương với 700 điều, nội dung cơ bản của bộ luật như sau:
  • Giữ cho đất nước luôn ở thế chủ động đối phó với quân xâm lược nước ngoài;
  • Giữ nghiêm kỷ cương, phép nước;
  • Chấn hưng nông nghiệp, coi nông nghiệp là nền tảng của sự ổn định kinh tế xã hội;
  • Mở rộng giao lưu khuyến khích thủ công nghiệp, thương nghiệp lành mạnh;
  • Bảo vệ quyền sở hữu tài sản của muôn dân, chống tham nhũng triệt để, chống sự lạm quyền và ức hiếp dân chúng.
  • Khuyến khích nuôi dưỡng thuần phong mỹ tục;
  • Bênh vực và bảo vệ quyền lợi phụ nữ;
  • Chính sách hình sự nghiêm minh nhưng nhân đạo.
Lê Thánh Tông là người thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật đã ban hành. Một lần, ông đã thu lại quyền chỉ huy của tổng quân đô đốc Lê Thiệt vì con trai Lê Thiệt giữa ban ngày phóng ngựa trên đường phố và dung túng gia nô đánh người. Lê Thánh Tông thường bảo với các quan rằng: "Pháp luật là phép tắc chung của Nhà nước, ta và các người phải cùng tuân theo".

Hiền tài - nguyên khí quốc gia

Ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Trường đại học đầu tiên của xã hội phong kiến Việt Nam, trên một tấm bia đá, có ghi một danh sĩ nổi tiếng thời nhà Lê, đó là Thân Nhân Trung, người quê Việt Yên, Bắc Giang. Ông có sớ dâng vua “Chiêu nạp hiền tài” và cho rằng Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Sự kiện này được khắc trên bia đá dựng thời Lê Thánh Tông. Điều này nói lên rằng, ông là người rất trọng dụng nhân tài và thực tế dưới thời trị vì của ông, những người tài thường được trọng dụng và đã cùng ông đoàn kết xây dựng một Đại Việt trong yên vui, ngoài yên ổn, dân chúng rất mến mộ vị Hoàng Đế của mình.
Ông ngưỡng mộ và dễ tha thứ lỗi lầm cho các bậc tài đức, một đoạn ghi chép sau đây sẽ nói thêm về điều này. Một lần ông trách cứ Ngô Sĩ Liên: Ta mới coi chính sự, sửa mới đức tính, ngươi bảo nước ta là hàng phiên bang của Trung Quốc thời xưa, thế là người theo đường chết, mang lòng không vua. Tuy nói vậy, Lê Thánh Tông vẫn trọng dụng Ngô Sỹ Liên và giao cho ông phụ trách soạn Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Bên cạnh dưới thời ông cũng có các học giả khác như, nhà toán học Trạng nguyên Lương Thế Vinh, với tác phẩm Toán pháp đại thành; Phan Phu Tiên, với tác phẩm Bản thảo thực vật toát yếu...
Lê Thánh Tông bắt đầu cho phép tôn vinh việc học bằng các cuộc lễ xướng danh (lễ đọc tên người thi đậu), lễ vinh quy bái tổ (lễ đón rước người thi đậu về làng) và nhất là lệ khắc tên và lý lịch tiến sĩ vào bia đá Văn Miếu (bắt đầu từ 1442). Vì thế khuyến kích mọi tầng lớp cư dân đua nhau học hành để tên tuổi được ghi vào bảng vàng, để gia môn được vinh dự và để làng quê được vinh hiển.
Như thế công việc giáo dục Nho học đã trở thành nếp. Ngoài trường Quốc Tử Giám và các viện lớn ra còn có các trường học ở các đạo, phủ, thừa với rất đông học trò. Các kỳ thi được các sĩ tử khắp nơi hưởng ứng.

Nhà văn hóa

Lê Thánh Tông trị vì Đại Việt 38 năm và dưới thời ông, đã để lại những giá trị văn hóa xã hội như Hồng Đức thiên hạ bản đồ, Hồng Đức hình luật, Thiên Nam dư hạ tập, Hồng Đức quốc âm thi tập...
Năm 1464, ông rửa oan cho Nguyễn Trãi, cho sưu tầm thơ văn Nguyễn Trãi để lưu lại hậu thế, và Lê Thánh Tông như đã tạc bia cho Nguyễn Trãi bằng câu thơ:
Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo
Tạm dịch:
Tâm hồn Ức Trai rực rỡ tựa sao Khuê
Lê Thánh Tông là một nhà thơ và phê bình văn học, vừa sáng tác văn thơ, vừa nghiên cứu, phê bình. Những trước tác của Hội Tao đàn được ghi chép trong bộ sách Thiên Nam dư hạp tập, và trong các sách Quỳnh uyển cửu ca, Minh lương cẩm tú, Văn minh cổ xúy, Chinh Tây kỷ hành viết bằng chữ Hán và Hồng Đức quốc âm thi tập, Thập giới cô hồn quốc ngữ văn được viết bằng chữ Nôm. Trong đó, không chỉ ghi chép thơ văn, mà còn ghi chép về lý luận phê bình văn học, về lịch sử, kinh tế, quan chế, địa lý... Lê Thánh Tông là người dẫn đầu phong trào mới này, cả về nghệ thuật thể hiện, cả về tư tưởng triết học. Thánh Tông di thảo là dấu mốc quan trọng ghi nhận bước trưởng thành của truyện ký Đại Việt viết bằng chữ Hán, ra đời trước cả tập "Truyền kỳ mạn lục" của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16).
Lê Thánh Tông khuyến khích các quan lại và tự mình tích cực sử dụng chữ Nôm như một sự tự tôn và tự cường. Trong một bài thơ Nôm, Lê Thánh Tông tự trình bày mình:
Trống dời canh còn đọc sách
Chiêng xế bóng chửa thôi chầu.

Mở rộng Đại Việt

Nam tiến

5.jpg picture by vualethanhtong
Tiến trình nam tiến của Đại Việt
Vào thời kỳ đầu Lê Thánh Tông trị vì Đại Việt, vương quốc Chăm Pa thỉnh thoảng đưa quân ra cướp phá châu Hóa và đỉnh điểm là vua Chăm có những biểu hiện cấu kết với nhà Minh định trong đánh ra, ngoài đánh vào Đại Việt. Trà Toàn là vua Chăm lúc đó cướp ngôi không danh chính và có những thái độ khinh thường và nhục mạ triều đình Đại Việt, nhục mạ sứ thần Đại Việt và cười cợt, cho rằng "Mặt Trời" Đại Việt có ý định làm lu mờ "Mặt Trời" Trung Hoa.
Năm 1470, Lê Thánh Tông đã quyết định chinh phạt, sát nhập lãnh thổ Chăm Pa vào Đại Việt. Ông bá cáo với dân chúng trong nước biết một cách công khai và rõ ràng về lý do xuất quân, bằng chiếu thư đánh Chiêm. Ông thân chinh cầm 200.000 quân tiến vào đất Chăm Pa.
Tháng Ba 1471, kinh đô Chà Bàn (Vijaya) của người Chăm thất thủ. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, hơn 30.000 người Chăm bị bắt, trong đó có vua Trà Toàn. 40.000 lính Chăm Pa đã tử trận.
Sau chiến thắng, Lê Thánh Tông thực hiện chính sách mới, bình định và Việt hóa dân chúng người Chăm và sát nhập lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành (từ đèo Hải Vân tới bắc Phú Yên ngày nay) vào Đại Việt. Tháng 6 năm 1471, lãnh thổ miền bắc Chăm Pa được lập thành thừa tuyên Quảng Nam và vệ Thăng Hoa.

Tây tiến

Sau khi Đại Việt đánh hạ Chăm Pa, nhiều vương quốc láng giềng phía Tây bắt đầu cử sứ thần đến ra mắt và đưa cống phẩm. Nhà Minh cũng dè dặt phản đối việc làm của Lê Thánh Tông.
Vào năm 1479, Đại Việt lại tấn công thêm Bồn Man, Muang Phuan, Lan Xang (những vương quốc nằm phần lớn thuộc Lào ngày nay), Ayutthaya, Chiang Mai (những vương quốc thuộc Thái Lan ngày nay).
Năm 1480, quân đội của Lê Thánh Tông lấn chiếm Nan, khu vực khi đó thuộc Lannathai. Cuối cùng, quân Đại Việt tiến xa lên đến sông Ayeyarwady của vương quốc Ava (thuộc Miến Điện ngày nay).
Năm 1485, Đại Việt đưa thêm Melaka (thuộc Malaysia ngày nay) vào danh sách các nước chư hầu có nghĩa vụ cống phẩm cho Đại Việt, cùng Chăm Pa, Chân Lạp, Lan Xang, Chiang Mai, Ayutthaya và Java (thuộc Indonesia ngày nay).

Bản đồ Đại Việt

1.jpg picture by vualethanhtong

Bản đồ Hoàng thành Thăng Long thời Hồng Đức (1490)
Lê Thánh Tông đã cho vẽ bản đồ chi tiết và đầy đủ về lãnh thổ Đại Việt và bộ bản đồ các vương quốc trong vùng (gọi là Thiên hạ bản đồ).
Bộ bản đồ Đại Việt được hoàn thành năm 1490, gồm 13 thừa tuyên (sau đó đổi làm xứ) như sau:
  1. Nam Sách gồm (Hải Dương, Hải Phòng ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 18 huyện;
  2. Thiên Trường (Sơn Nam) gồm (Thái Bình, Nam Định, Hưng Yên ngày nay), quản lĩnh 11 phủ, 42 huyện;
  3. Quốc Oai (Sơn Tây) gồm Hà Tây, Sơn Tây, Vĩnh Phúc ngày nay), quản lĩnh 6 phủ, 24 huyện;
  4. Bắc Giang (Kinh Bắc) gồm (Bắc Giang, Bắc Ninh ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 19 huyện;
  5. An Bang là (Quảng Ninh ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 3 huyện, 4 châu;
  6. Tuyên Quang gồm (Tuyên Quang, Hà Giang ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 2 huyện, 5 châu;
  7. Hưng Hóa gồm (Phú Thọ, Yên Bái ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 4 huyện, 17 châu;
  8. Lạng Sơn gồm (Cao Bằng, lạng Sơn ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 7 châu;
  9. Thái Nguyên (Ninh Sóc) gồm (Thái Nguyên, Bắc Cạn ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 8 huyện, 7 châu;
  10. Thanh Hóa gồm (Thanh Hóa, Ninh Bình ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 16 huyện, 4 châu;
  11. Nghệ An gồm (Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay), quản lĩnh 8 phủ, 18 huyện, 2 châu;
  12. 12.Thuận Hóa gồm (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế ngày nay), quản lĩnh 2 phủ, 7 huyện, 4 châu;

  13. Quảng Nam gồm (Bình Định, Quảng Ngãi và Quảng Nam ngày nay)
đạo thừa tuyên Quảng Nam được bổ sung sau cùng sau khi Đại Việt chiếm được miền bắc của Champa (1471)
Lại đổi Trung đô phủ làm Phụng Thiên, quản lĩnh 2 huyện.

Lê Thánh Tông và Nguyễn Trãi

Danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi và gia đình ông đã bị chu di tam tộc vào năm 1442 trong vụ án Lệ Chi Viên.
Sau vụ án này, vua Lê Nhân Tông (1443-1459) đã khẳng định lại công lao sự nghiệp của Nguyễn Trãi: Nguyễn Trãi là người trung thành giúp đức Thái Tổ dẹp yên giặc loạn, giúp đức Thái Tông sửa sang thái bình. Văn chương và đức nghiệp của Nguyễn Trãi, các danh tướng của bản triều không ai sánh bằng. Nhưng Lê Nhân Tông vẫn chưa minh oan cho Nguyễn Trãi.
Năm 1464, Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi. Ông ca ngợi Nguyễn Trãi là Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo, truy tặng tước Tán Trù Bá, ban cho con là Anh Vũ chức huyện quan. Năm 1467, Lê Thánh Tông ra lệnh sưu tầm di cảo thơ văn Nguyễn Trãi. Việc làm này có thể đã góp phần bảo tồn một phần quan trọng các di sản văn hóa mà Nguyễn Trãi đã để lại.

Đánh giá

Trần Trọng Kim trong cuốn Việt Nam sử lược đánh giá Lê Thánh Tông là một nhà vua thông minh, có hiếu với mẹ. Trần Trọng Kim nói Lê Thánh Tông đã "sửa sang được nhiều việc chính trị, mở mang sự học hành, chỉnh đốn các việc vũ bị, đánh dẹp nước Chiêm, nước Lào, mở thêm bờ cõi, khiến cho nước Nam...bấy giờ đuợc văn minh thêm ra và lại lừng lẫy một phương, kể từ xưa đến nay chưa bao giờ cường thịnh như vậy."
Quyển Đại Việt sử ký toàn thư cho Lê Thánh Tông là một "bậc vua anh hùng tài lược, dẫu Vũ Đế nhà Hán, Thái Tông nhà Đường cũng không thể hơn được".
Phan Huy Chú (1782-1840) đã ghi nhận về Lê Thánh Tông: tay không rời sách, kinh sử, dịch số, toán chương đều tinh thông, văn thơ càng giỏi hơn các bề tôi... (là vị Hoàng Đế) văn vũ tài lược hơn cả các đời.

Con cái

Vua sinh được 14 hoàng tử:
  1. Hoàng thái tử Lê Tranh (tức vua Lê Hiến Tông)
  2. Lương Vương Lê Thuyên
  3. Tống Vương Lê Tung
  4. Đường Vương Lê Cảo
  5. Kiến Vương Lê Tân
  6. Phúc Vương Lê Trang
  7. Điễn Vương Lê Thông
  8. Quảng Vương Lê Tảo
  9. Lâm Vương Lê Tương
  10. Ứng Vương Lê Chiêu
  11. Nghĩa Vương Lê Cảnh
  12. Trần Vương Lê Kinh
  13. Triệu Vương Lê Toan
  14. Kinh Vương Lê Kiện
Hoàng nữ có 20 người.





Loading related posts...

16 Comments:

Nặc danh nói...

Bài viết thú vị có điều mèo 9x nhầm một chút: Chế Bồng Nga là vua Chiêm chứ không phải là tướng :D

Nặc danh nói...

Trich "Năm 1485, Đại Việt đưa thêm Melaka (thuộc Malaysia ngày nay) vào danh sách các nước chư hầu có nghĩa vụ cống phẩm cho Đại Việt, cùng Chăm Pa, Chân Lạp, Lan Xang, Chiang Mai, Ayutthaya và Java (thuộc Indonesia ngày nay)."
Neu noi nhu vay thi quan cua Le Thanh Tong phai dung thuyen vuot bien moi co the den duoc Vuong quoc Melaka va java nhung theo dia ly thi neu di vao thoi diem do tu Dai Viet den cac Vuong quoc do thi rat xa,lieu co kha thi ko ? De nghi Meo cho cai link dan chung'.Cam On.

Nặc danh nói...

cái này thì 100% rồi,lúc nào cũng kêu Tàu khựa rất bựa, VN cũng bựa chả kém

Nặc danh nói...

Một chút phản động

Nặc danh nói...

Hay mot bai viet that hay cua meoTk. Doc say me khong roi. Xin cam' on truoc gio tuong co vua Quang trung, Nguyen anh' mo mang bo coi thoi chu.

Nặc danh nói...

Dẫn chứng được không nhỉ, ko phải là 1 tín đồ lịch sử nc nhà, nhưng đọc những dòng ko dẫn chứng cũng thấy 1 chút khinh bỉ đấy! Thân.

Góc Nhìn nói...

"Sau đây, mời các bạn tìm hiểu về vua Lê Thánh Tông, tài liệu Mèo9x sưu tầm từ wikipedia:"
*****************************************************
Hình như có một số bạn ko nhìn thấy dòng chữ đấy?

Nặc danh nói...

Bài viết (trừ phần trích từ wikipedia) thoạt nghe có vẻ hợp lý, khách quan, khoa học. Tuy nhiên tôi, với tư cách một người Việt yêu nước, rất bất bình với những nhận xét mà meo9x cho là "khách quan" về vua Lê Thánh Tông. Theo bạn thì dân tộc Chăm xem vua Lê Thánh Tông là ác quỷ đúng không. Và bạn bảo rằng: "Mèo9x rất mong các bạn có thái độ thật khách quan và đứng đắn đối với những người anh em này của chúng ta. Lịch sử là lịch sử, nó ko phải là công cụ tuyên truyền của kẻ mạnh, nó phải khách quan thì mới có ý nghĩa. Nếu ko, thì thà chúng ta đọc những tác phẩm sáng tác còn hơn".
Vậy tôi hỏi bạn 1 câu thôi: bạn là người Việt hay người Chăm. Lịch sử là một khoa học nhưng nó là khoa học xã hội chứ không phải là những con số khô khan, những định luật... của khoa học tự nhiên. Đặc trưng của khoa học xã hội nói chung, của khoa học lịch sử nói riêng là nó mang tính giai cấp và tính dân tộc. Nói một cách dể hiểu thì lịch sử của phải được nhìn nhận khách quan nhưng là khách quan của một giai cấp thống trị và của một dân tộc chủ thể. Bạn nghĩ sao nếu tôi nói rằng bạn đang rất chủ quan và sai lầm khi cho rằng:"Nếu có dịp đọc hết sử Việt Nam, bạn sẽ thấy rằng, người Việt ta rất hiếu chiến và dũng mãnh phi thường, không hề "hiền lành" như lâu nay sách vở vẫn thường nói. Từ sự kiện vua Lê Thánh Tông(cũng như rất nhiều triều đại Việt Nam khác) tàn sát người Chàm, đến việc Lý Thường Kiệt làm cỏ hơn 100.000 người tàu khựa cùng san phẳng thành trì của họ ngay trong đất Tàu và nhiều sự kiện khác, chúng ta có thể nhận ra điều đó." Tôi chắc chắn hiểu biết của bạn về lịch sử Việt Nam không nhiều và tệ hại hơn là những cái không nhiều ấy lại quá méo mó, phiến diện. Bạn có biết rằng nguyên nhân vua Lê Thánh Tông đánh ChămPa năm 1471 là do quân Chàm đã gây chiến trước và chiếm một số vùng phía nam nước ta lúc đó, giết hại và cướp bóc gây biết bao tai họa cho dân Việt ở vùng biên cương phía nam không. Đó chỉ là 1 ví dụ nho nhỏ để cho thấy hiểu biết của bạn về lịch sử nước nhà là quá hạn hẹp và méo mó.
Cuối cùng xin khẳng định 1 điều: bài viết của bạn (không tính phần trích nguyên văn từ wikipedia) hoàn toàn không có giá trị về mặt khoa học, và xét trên mặt bằng văn hóa chung thì nó chứng tỏ bạn là 1 người quá yếu kém về kiến thức lịch sử. Riêng chủ quan tôi, tôi thấy bạn chỉ là một cái thùng rỗng kêu to, muốn chứng tỏ mình có 1 cái nhìn khách quan khoa học về lịch sử, nhưng thật ra chỉ chứng tỏ sự yếu kém của bạn về cả kiến thức và nhận thức.
Dưới đây là vài thông tin về tôi, người viết nhận xét này: trình độ: cử nhân đại học,độ tuổi: 8x, email: namcuongphuloi@zing.vn. Rất mong sự đóng góp nhận xét, trao đổi của tất cả các bạn yêu khoa học lịch sử và yêu nước Việt. Cám ơn vì đã đọc nhận xét

Góc Nhìn nói...

*"bạn là người Việt hay người Chăm": tôi là người Việt

*"Đặc trưng của khoa học xã hội nói chung, của khoa học lịch sử nói riêng là nó mang tính giai cấp và tính dân tộc": - Ngu: Đã là khoa học thì chỉ nói lên sự thực, mang tính giai cấp và dân tộc là bản chất của văn chương tuyên truyền và lịch sử tuyên truyền.

*"Nói một cách dể hiểu thì lịch sử của phải được nhìn nhận khách quan nhưng là khách quan của một giai cấp thống trị và của một dân tộc chủ thể": -Đã là khách quan thì ko thể có khách quan của một giai cấp, một dân tộc nào hết, khách quan chỉ nói lên sự thực.

*"Bạn có biết rằng nguyên nhân vua Lê Thánh Tông đánh ChămPa năm 1471 là do quân Chàm đã gây chiến trước và chiếm một số vùng phía nam nước ta lúc đó, giết hại và cướp bóc gây biết bao tai họa cho dân Việt ở vùng biên cương phía nam không."
- Đấy chỉ là một phần nguyên nhân. Phía nam nước ta lúc đó vốn trước đây là đất của người Chàm. Bạn có cảm thấy bất mãn ko nếu giả sử bây giờ người tàu chiếm được Tuyên Quang, Thái Nguyên,... và sau đó người Việt tìm cách mang quân vào để chiếm lại? Ko biết lúc đó bạn có cho rằng người Việt cướp phá, quấy rối người Tàu ko?

*"Dưới đây là vài thông tin về tôi, người viết nhận xét này: trình độ: cử nhân đại học": -Cử nhân đại học ngu nhất mà tôi từng biết. Tôi từng tiếp xúc với các giáo sư đầu ngành, nhiều nhà sử học uy tín, các giảng viên dạy triết học đại học, các bạn học về chuyên ngành lịch sử trong các trường đại học và cả các em cấp 2, cấp 3 đang ngồi trên ghế nhà trường có hứng thú với môn lịch sử, tôi thấy bạn là người ngu nhất.

Cuối cùng, xin nói rằng đây chỉ là một góc nhìn, ít nhất là của cá nhân tôi, hiểu ko, bạn ko có quyền cấm người khác nói lên ý kiến của họ, rõ chưa. Bạn vào đây dùng lời lẽ quá khích, lý luận ngu dốt để phản biện nhưng lại cho rằng mình đang khách quan, khoa học. Xin hỏi bạn có thứ khoa học nào lại quá khích như bạn ko? Tôi thấy bạn giống một tên đầu trọc quá khích và cuồng tín ở bên Nga, luôn ảo tưởng về một lý tưởng mà bạn cho là đúng nhưng ko biết rằng lý tưởng đó của bạn gây đau khổ cho người khác và khiến cho sự thực bị xuyên tạc.
Bạn nói muốn trao đổi với các bạn yêu khoa học lịch sử và yêu nước Việt, nhưng thực ra bạn chỉ muốn trao đổi với người đồng ý kiến với bạn mà thôi, nói một cách style thì bạn chỉ muốn có những người giống bạn để cùng "tự sướng" với nhau.
Một điều thú vị mình mới nhận ra khi nhìn thấy cái email của bạn, mình nghĩ bạn nên tức giận vì cái diễn đàn bạn đang tham gia làm tay sai cho tàu thì đúng hơn. Bạn thử vào Zing forum post một bài có 2 từ Trung Quốc xem nó biến ra cái gì.

Nặc danh nói...

Người Việt thì bựa và hiếu chiến thì đúng quá rồi.

Nặc danh nói...
Nhận xét này đã bị quản trị viên blog xóa.
Nặc danh nói...

tôi muốn nói thế này: người Việt ko bựa và ko hiếu chiến.
Còn về việc thôn tính nước này nước kia, theo quan điểm của tôi ko nên trách móc nặng nề bất kì 1 dân tộc nào vì đó là quy luật cá lớn nuốt cá bé, mạnh dc yếu thua.

Nặc danh nói...

toi ko dong y voi y kien cu meo.ban mang nhiec nguoi khac la ngu trong blog cua minh khac nao tu tay va vao mieng minh

Góc Nhìn nói...

Biết mình sai để mà tự tay vả vào miệng mình, ấy là người vĩ đại. Rất tiếc là Góc Nhìn chưa được như thế.
Còn loại ngu dốt vào đây thì ko xứng đáng được nói.
Nếu nói thì phải dựa trên lý luận. Góc Nhìn sẵn sàng tranh luận với những người bất đồng chính kiến, nhưng phải trên cơ sở hiểu biết và kiến thức chứ ko phải những lời nói ngu đần vô nghĩa.

Góc Nhìn là người rất nóng tính và sẵn sàng tát vào miệng tất cả những người ngu ngốc vào đây phát biểu linh tinh. Kể cả bạn thích vào 9xinh.com hay không cũng vậy.

Nặc danh nói...

mình đồg ý với GN =.='

Nặc danh nói...

fuck you! tao ủng hộ Lê Thánh Tông. Sao hồi ấy ông không giết hết lũ dân tộc mọi rợ đó đi. Để bây giờ sinh ra thằng Góc nhìn phản động. Mả mẹ nó nữa chống Trung Cộng thì nói mẹ là chống Trung Cộng đi lại còn đi so sánh dân tộc Việt độc ác cũng như dân tộc Hoa. Tao mà sống thời đó tao sẽ "tranh cử" làm vua. Nếu đắc cử tao giết hết tất cả các dân tộc khác chứ không hiền như ông Lê Thánh Tông.

Đăng nhận xét

Lưu ý:
- Trong mục "Nhận xét với tư cách", đăng nhập bằng tài khoản Gmail của bạn(Chọn "Tài khoản Google"). Nếu ko bạn chọn "Ẩn danh".(Nên đăng nhập để có thể tự xóa nhận xét của mình và lần sau đỡ phải chọn).

- Bạn ko thể đăng nhận xét được nếu dùng trình duyệt Internet Explorer. Hãy dùng Opera, Firefox hoặc Chrome. Click vào Đây để tải về Firefox